प्रस्तावना: “थोडीशी सूज” पण मोठा धोका

“बाळाच्या पोटात थोडी सूज दिसतेय, पण झोपल्यावर कमी होते.”
“सतत रडतंय… बहुतेक गॅस असेल.”

अशी वाक्यं प्रत्येक बालरोगतज्ञ रोज ऐकतो.
पण अनेक वेळा हीच लक्षणं Hernia या आजाराकडे इशारा करत असतात.

👉 लहान मुलांमध्ये Hernia हा आजार सामान्य आहे, पण
👉 उशीर केला तर गंभीर आणि कधी कधी जीवघेणाही ठरू शकतो.

हा लेख प्रत्येक पालकांनी शांतपणे, पूर्ण वाचायलाच हवा.

Hernia म्हणजे काय? (What Exactly Is Hernia?)

Hernia म्हणजे शरीरातील एखाद्या ठिकाणी असलेली कमजोर भिंत,
ज्यातून आतले अवयव (आतडं किंवा चरबी) बाहेर फुगून दिसतात.

लहान मुलांमध्ये ही कमजोरी बहुतेक वेळा:

  • जन्मापासून असते
  • हळूहळू रडताना किंवा जोर लावताना दिसू लागते

👉 म्हणूनच लहान मुलांमधील Hernia ला Congenital Hernia म्हणतात.

लहान मुलांमध्ये Hernia का होतो? (मुख्य कारणे)

१) गर्भावस्थेतील अपूर्ण विकास

गर्भात असताना:

  • पोटाची भिंत
  • मांडीजवळील नळी

पूर्ण बंद न झाल्यास त्या ठिकाणी Hernia होतो.

हे पालकांच्या चुकांमुळे होत नाही —
हा नैसर्गिक विकासाचा दोष असतो.

२) अकाली जन्म (Premature Birth)

Premature बाळांमध्ये:

  • स्नायू कमकुवत
  • पोटाची भिंत नाजूक

असते.

📌 त्यामुळे अशा बाळांमध्ये Hernia होण्याचा धोका 2–3 पट जास्त असतो.

3️⃣ सतत रडणं किंवा जोर लावणं

खालील कारणांमुळे पोटावर जास्त दाब येतो:

  • बद्धकोष्ठता
  • सतत खोकला
  • लघवी करताना जोर

👉 यामुळे आधीपासून असलेली कमजोरी बाहेर येते.

4️⃣ मुलांमध्ये जास्त प्रमाण का?

वैद्यकीय अभ्यासानुसार:

  • मुलांमध्ये Hernia
  • मुलींपेक्षा 4 ते 5 पट जास्त आढळतो

कारण मुलांमध्ये गर्भावस्थेत होणारा विकास थोडा वेगळा असतो.

Hernia चे प्रकार (Types of Hernia in Children)

१) Inguinal Hernia – सर्वात सामान्य आणि धोकादायक

हा Hernia:

  • पोटाच्या खालच्या भागात
  • मांडीजवळ सूज म्हणून दिसतो

लक्षणे:

  • रडताना सूज वाढते
  • झोपल्यावर कमी होते

👉 ९०% पेक्षा जास्त लहान मुलांमध्ये हाच प्रकार आढळतो.

२) Umbilical Hernia – नाभीचा Hernia

  • नाभीजवळ गोल फुगवटा
  • वेदना नसतात

👉 बहुतेक वेळा:

  • 3–4 वर्षांपर्यंत
  • आपोआप बरा होतो

३) Hiatal Hernia – दुर्मिळ पण गंभीर

हा प्रकार:

  • अन्ननलिकेशी संबंधित
  • उलटी, वजन न वाढणे ही लक्षणं

यामध्ये विशेष तपासणी लागते.

Hernia ची सुरुवातीची लक्षणे (Early Warning Signs)

पालकांनी खालील लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये:

✔️ पोटात किंवा मांडीजवळ सूज
✔️ रडताना सूज स्पष्ट दिसणे
✔️ सूज हाताने आत ढकलता येणे
✔️ बाळ अस्वस्थ होणे

👉 ही लक्षणे सुरुवातीची असून वेळेत उपचार शक्य असतात.

धोक्याची लक्षणे – ताबडतोब डॉक्टरांकडे जा!

🚨 सूज कडक आणि लाल होणे
🚨 सूज आत ढकलता न येणे
🚨 वारंवार उलटी
🚨 दूध न पिणे
🚨 बाळ वेदनेने जोरात रडणे

हे Strangulated Hernia चे संकेत आहेत.

Strangulated Hernia म्हणजे काय आणि तो किती धोकादायक आहे?

जेव्हा Hernia मध्ये आतड्याचा भाग अडकतो:

  • रक्तपुरवठा बंद होतो
  • आतडं खराब होऊ शकतं

👉 वेळेत ऑपरेशन न झाल्यास:

  • आतडं कापावं लागू शकतं
  • बाळाच्या जीवाला धोका निर्माण होतो

⚠️ म्हणून Hernia कधीही हलक्यात घेऊ नये.

Hernia औषधांनी किंवा घरगुती उपायांनी बरा होतो का?

❌ नाही.

  • कोणतेही औषध
  • पट्टी बांधणे
  • आयुर्वेदिक उपाय

👉 Hernia बरा करू शकत नाहीत.

उलट अशा उपायांमुळे:

  • Hernia अडकण्याचा धोका वाढतो.

लहान मुलांमध्ये Hernia साठी खात्रीशीर उपचार

✅ Herniotomy Surgery – एकमेव कायमस्वरूपी उपाय

ही शस्त्रक्रिया:

  • सोपी
  • सुरक्षित
  • कमी वेळेत पूर्ण होते

⏱️ ऑपरेशन वेळ: 20–30 मिनिटे
🏥 Hospital stay: 24 तास

आधुनिक Laparoscopic Hernia Surgery

आजकाल अनेक ठिकाणी:

  • लहान छिद्रांमधून
  • कमी वेदना
  • लवकर बरे होणे

असा आधुनिक पर्याय उपलब्ध आहे.

Hernia ऑपरेशन कधी करावे?

✔️ Hernia निदान होताच
✔️ शक्यतो 6 महिने ते 1 वर्षाच्या आत
✔️ Premature बाळांमध्ये अधिक लवकर

👉 Inguinal Hernia मध्ये वाट पाहणे धोकादायक ठरू शकते.

ऑपरेशननंतर बाळाची काळजी कशी घ्यावी?

  • 24 तासांत घरी परत
  • 5–7 दिवसांत बाळ सामान्य
  • जखम स्वच्छ ठेवा
  • डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे वेळेवर द्या

पालकांनी काय करू नये? (Common Mistakes)

❌ सूज दुर्लक्षित करू नका
❌ पट्टी बांधू नका
❌ इंटरनेटवरून स्वतः उपचार ठरवू नका
❌ ऑपरेशनची भीती बाळगू नका

पालकांसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या टिप्स

✔️ बाळाच्या शरीरात बदल लक्षात ठेवा
✔️ अनुभवी बालशल्यचिकित्सकांचा सल्ला घ्या
✔️ वेळेवर निर्णय घ्या

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

लहान मुलांमध्ये Hernia आपोआप बरा होतो का?

👉 Umbilical Hernia – कधी कधी
👉 Inguinal Hernia – कधीच नाही

Hernia ऑपरेशन सुरक्षित आहे का?

हो. आजच्या काळात Hernia surgery खूप सुरक्षित आणि routine आहे.

निष्कर्ष: वेळेत उपचार = सुरक्षित भविष्य

लहान मुलांमध्ये Hernia हा:

  • दुर्लक्षित होणारा
  • पण गंभीर ठरू शकणारा

असा आजार आहे.

👉 वेळेत निदान
👉 योग्य उपचार
👉 अनुभवी डॉक्टर

यामुळे बाळ पूर्णपणे निरोगी आयुष्य जगू शकतं ❤️

Articles